Donald Trump’ın son dönemde İran’a yönelik tutumunu, yalnızca geçici bir karar ya da belirli bir duruma verilen anlık bir tepki olarak görmek mümkün değil. Son haftalarda yaşananlar, onun karmaşık krizlerle nasıl yüzleştiğine dair daha derin bir davranış kalıbının yansımasıdır. Bu kalıp, “azami tehdit” ile “karar anında geri çekilme”nin birleşiminden oluşuyor ve İran’la iki haftalık ateşkesin uzatılması sürecinde bir kez daha açık biçimde ortaya çıktı.
Trump son günlerde defalarca, sert ve kararlı bir üslupla ateşkesin yakında sona ereceğini dile getirdi. Art arda son tarihler koyarak, psikolojik atmosferi öyle şekillendirmeye çalıştı ki İran, ABD’nin şartlarını kabul etmeye ve İslamabad’daki müzakerelere katılmaya zorunlu hale gelsin. Bu çerçevede deniz ablukasının uygulanması ve sürdürülmesi de baskıyı artıracak bir kaldıraç olarak kurgulandı; öyle ki Tahran, “kötüyle daha kötü arasında seçim” yapmaya zorlanacaktı: Ya baskı altında müzakere masasına oturmak ya da krizin tırmanmasını kabul etmek.
Ancak Washington’ın hesapları belli bir noktadan sonra İran’ın sahadaki ve stratejik gerçekliğiyle çarpıştı. Tahran açıkça, deniz ablukası devam ettiği sürece hiçbir tür müzakerenin söz konusu olmayacağını ilan etti. Bu tutum, yerleşmiş bir doktrinin parçasıydı: baskı altında müzakereyi reddetmek. Böylece İran’ı tehdit yoluyla masaya çekme girişimi fiilen çıkmaza girdi.
Tam bu noktada, Trump’ın tekrarlanan davranış kalıbı yeniden devreye girdi. İki haftalık ateşkesin sonuna yaklaşılırken, daha önce defalarca bunun uzatılmayacağını söylemiş olan ABD Başkanı ciddi bir ikilemle karşı karşıya kaldı: Ya tehdidini uygulayacak ve öngörülemeyen maliyetleri olan yeni bir gerilim aşamasına geçecekti ya da ilan ettiği pozisyonlardan geri adım atacaktı. Nihai tercih, yine ikinci seçenek oldu: Ateşkesin tek taraflı uzatılması.
Bu durum, siyasi literatürde kısaca “Trump her zaman geri adım atar” (Trump Always Chickens Out) ifadesiyle özetlenen davranış biçiminin somut bir örneğidir. Bu ifade, çeşitli dönemlerde defalarca tekrarlanan bir modeli tarif ediyor: Sert açıklamalar, yüksek beklenti yaratma ve nihayetinde gerçek maliyetlerle yüzleşince geri çekilme.
Bu kalıbın nedenini anlamak için Trump’ın dış politikaya bakışına odaklanmak gerekir. O, siyaseti karmaşık ve çok katmanlı bir süreçten ziyade bir tür sahne gösterisi olarak görüyor; burada “pozisyon açıklamak” başlı başına bir kazanım sayılabiliyor. Bu çerçevede tehditte bulunmak, son tarih koymak ve sert bir dil kullanmak, tek başına güç gösterisi olarak değerlendirilebiliyor. Ancak bu yaklaşım, sert jeopolitik gerçeklerle karşılaştığında zorlanmaya başlıyor.
İran dosyası tam da bu türden bir örnek. Diğer bazı uluslararası aktörlerin aksine, İran son yıllarda öyle bir caydırıcılık seviyesi oluşturdu ki ülkeye karşı atılacak aceleci her adımın maliyetini ciddi biçimde yükseltiyor. Bu caydırıcılık sadece askerî alana dayanmıyor; bölgesel etki kapasitesinden enerji ve ekonomi alanındaki imkânlara kadar farklı unsurların birleşimi, karşı taraf için karar alma sürecini karmaşıklaştırıyor.
Bu şartlarda, tehdidin anlamlı olabilmesi için arkasında gerçek bir eylem iradesi bulunması gerekir. Bu irade yoksa tehdit zamanla etkisini yitirmekle kalmaz, bir zafiyete de dönüşebilir. Trump’ın tutumunda görülen de tam olarak budur. Her son tarih ilan edildiğinde ve bu son tarihin ardından tehdit fiili adımla desteklenmeden aşılırsa, tehdidin kredibilitesi aşınır ve karşı taraf daha büyük özgüvenle direnç gösterebilir.
Son ateşkes meselesi bu döngünün net bir örneğidir. Trump, ateşkesin uzatılmayacağını açıklayarak baskıyı zirveye taşımaya çalıştı. Ancak İran, şartları kabul etmeye yanaşmayınca Washington’ın seçenekleri daraldı. Gerilimi tırmandırmak, küresel enerji piyasasındaki dalgalanmadan bölgesel çatışmaların büyümesine kadar kontrolü aşabilecek sonuçlar doğurabilirdi. Buna karşılık geri adım atıp ateşkesi uzatmak, siyasi açıdan maliyetli olsa da daha düşük risk taşıyordu.
Sonuçta Trump’ın tercihi, “güç gösterisi” ile “maliyet üstlenme” arasındaki denklemde ikinci kefenin ağır bastığını bir kez daha ortaya koydu. Başka bir ifadeyle Trump, maliyetler yönetilebilir düzeyde kaldığı yere kadar ileri gidiyor; ancak bu maliyetler belli bir eşiğin üzerine çıktığında rotasını değiştiriyor.
Bu davranış kalıbının geleceğe dönük önemli sonuçları var. Birincisi, bu tür tekrar eden tutumlar, ABD’nin tehditlerinin itibarını aşındırabilir. Uluslararası ilişkilerde “kredibilite”, politika araçlarının etkisi açısından kilit öneme sahiptir. Eğer bir aktör, karşı tarafın tehditlerinin mutlaka eyleme dönüşmeyeceği sonucuna varırsa, hesaplarını buna göre yapacaktır.
İkincisi, bu tablo, karşı cephede “direniş stratejisi”ni güçlendirebilir. İran, baskıya direnmenin sonunda karşı tarafın geri adım attığını gördükçe bu yaklaşımı sürdürmek için daha fazla motive olur. Böylece her yeni direnç, geri çekilme ihtimalini artıran bir geri besleme döngüsü oluşur.
Üçüncüsü, bu kalıp diğer uluslararası aktörlerin hesaplarını da etkileyebilir. Gelişmeleri yakından izleyen ülkeler, ABD’nin “uçurum siyaseti”nin eyleme hazır olmaktan çok bir pazarlık aracı olduğu sonucuna varabilir. Bu algı, onların diğer dosyalardaki tutumlarını da şekillendirebilir.
Bununla birlikte, bu analiz ABD’nin tamamen çaresiz olduğu ya da başka seçeneklerden yoksun bulunduğu şeklinde okunmamalıdır. Gerçekte Washington hâlâ baskı uygulamak için çok sayıda araca sahip. Ancak bu araçların her birini kullanmanın göz ardı edilemeyecek maliyetleri var. Dolayısıyla bu tür ortamlarda politika üretmek, hedeflerle maliyetler arasında hassas bir denge kurmayı gerektiriyor; Trump’ın yaklaşımında ise bu dengenin, büyük risklerden kaçınma yönünde ayarlandığı görülüyor.
Sonuç olarak, ateşkesin yeniden uzatılması sürecinde yaşananlar, daha önce de gözlenen bir davranış kalıbının yeni bir yansımasıydı: Taviz koparmak için tehdit, sahadaki gerçeklerle yüzleşme ve nihayetinde geri çekilme. Bu kalıp, “Trump her zaman geri adım atıyor” ifadesinde özetleniyor ve “güç gösterisi” ile “maliyet üstlenme” arasındaki uçurum varlığını korudukça, benzer örneklerle yeniden sahneye çıkmaya aday görünüyor.
yorumunuz