Savaşlar her zaman askeri hesaplamalarla başlar. Ancak bazen öyle bir noktaya gelir ki savaş alanının kaderini orduların silah gücünden çok liderlerin siyasi ve psikolojik hesapları belirler. Bir savaşta ortaya çıkabilecek en tehlikeli durumlardan biri, büyük bir askeri gücün silah üstünlüğüne rağmen stratejik hedeflerine ulaşamaması, ancak yenilginin siyasi ve itibar maliyetleri nedeniyle sahadaki gerçeği kabul etmekten kaçınmasıdır. Böyle durumlarda karar vericilerin stratejilerini gözden geçirmek yerine krizi daha da tırmandırma ihtimali artar.
Chicago Üniversitesi Siyaset Bilimi Profesörü Robert Pape, ABD’nin İran’la savaşta karşı karşıya olduğu durumu uyarıcı nitelikteki bir kavramla tanımlıyor: “Kaybeden kumarbazın laneti.”
Bu kavram, kişinin art arda kaybetmesine rağmen durup zararını kabullenmek yerine geçmiş kayıplarını telafi etmek için daha büyük riskler alması anlamına geliyor. Kumarbaz, büyük bir kazançla önceki bütün kayıplarını geri kazanabileceğini düşünür. Ancak aynı mantık, geriye kalan tüm sermayesini de kaybetmesine yol açabilir. Bu benzetme yalnızca psikolojik bir durumu tanımlamakla kalmıyor; Trump yönetiminin İran karşısındaki stratejik açmazını anlamak için de bir çerçeve sunuyor.
Askeri üstünlük, stratejik zafer anlamına gelmiyor
Savaş analizlerinde sıkça yapılan hatalardan biri, askeri üstünlüğü stratejik zaferle aynı şey olarak görmektir. Gelişmiş savaş uçaklarına, uçak gemilerine, uzun menzilli füzelere ve geniş bir istihbarat ağına sahip olmak, karşı tarafa siyasi iradeyi kabul ettirme gücüne sahip olmak anlamına gelmez.
ABD’nin Vietnam, Afganistan ve Irak savaşlarındaki deneyimleri de düşmanın askeri altyapısını tahrip etmekle kalıcı bir siyasi sonuç elde etmek arasında büyük bir mesafe bulunabileceğini göstermiştir.
İran’la yaşanan çatışmada da asıl mesele, yalnızca askeri hedeflere verilen zararın boyutu değildir. Belirleyici soru, Washington’ın askeri gücünü kullanarak Tahran’ın stratejik davranışlarını kendi istediği yönde değiştirip değiştiremeyeceğidir.
Karşı taraf yanıt verme, saldırgan güçlere maliyet yükleme ve bölgesel dengeleri etkileme kapasitesini koruduğu sürece silah üstünlüğü tek başına savaşı sona erdirmeye yetmeyecektir.
Bu durumda sınırlı bir askeri operasyon, zamanla yıpratıcı bir krize dönüşebilir. Krizin maliyetleri ise giderek savaş alanının dışına taşarak ABD ekonomisini, iç siyasetini ve uluslararası itibarını etkileyebilir.
Hürmüz Boğazı: Savaş alanı ile küresel ekonomi arasındaki bağlantı
Hürmüz Boğazı’nın bu denklemdeki önemi, yalnızca coğrafi konumundan kaynaklanmıyor. Dünyanın en önemli enerji nakil güzergâhlarından biri olan bu su yolunda deniz trafiğinin uzun süre aksaması; enerji piyasalarını, taşımacılık maliyetlerini, deniz sigortalarını ve ekonomik beklentileri doğrudan etkileyebilir.
Bu nedenle Hürmüz meselesi yalnızca askeri veya denizcilikle ilgili bir konu değildir. Aynı zamanda savaşın maliyetlerini küresel ekonomiye aktaran bir araca dönüşmektedir.
Washington taktik düzeyde daha yüksek askeri kapasiteye sahip olabilir. Ancak bu güzergâhta kalıcı güvenliği sağlayamazsa stratejik bir çelişkiyle karşı karşıya kalacaktır: Geniş askeri güce sahip olmak, dünya ekonomik istikrarının en önemli unsurlarından birini güvence altına alabilmek anlamına gelmemektedir.
Bu durum ABD’nin müttefiklerinin hesaplarını da etkiliyor. Enerji güvenliği ve deniz ticareti hayati önem taşıyan ülkeler, savaşın sürmesinin maliyetlerini değerlendirirken Washington’ın öncelikleriyle aynı çizgide olmayabilir. Dolayısıyla krizin uzaması, ABD ile bazı uluslararası ortakları arasındaki görüş ayrılıklarını da derinleştirebilir.
Trump neden daha büyük bir kumara yönelebilir?
Bu noktada meselenin siyasi ve iç politika boyutu önem kazanıyor. Donald Trump, dış politikasını büyük ölçüde güç gösterisi, irade dayatma ve ABD’yi yenilmez bir güç olarak sunma üzerine kurmuştur.
Bu nedenle bir savaşta açıklanan hedeflere ulaşamamak, Trump açısından yalnızca askeri bir sorun değildir. Aynı zamanda siyasi itibarı ve liderlik imajıyla ilgili bir meseleye dönüşebilir.
ABD’nin İran karşısında askeri gücünün sınırlarını kabul etmesi, Trump’ın siyasi rakipleri tarafından yenilgi veya geri adım olarak yorumlanabilir. Öte yandan savaşın sürdürülmesi de önemli ekonomik, güvenlik ve siyasi maliyetler doğurmaktadır.
Bu tablo, ABD yönetimini iki zor seçenek arasında bırakıyor: Geri çekilme olarak sunulabilecek bir anlaşmayı kabul etmek ya da krizin genişlemesi riskine rağmen askeri baskıyı sürdürmek.
İşte böyle bir ortamda “kaybeden kumarbazın laneti” mantığı cazip hâle gelebilir. Siyasi lider, daha büyük bir operasyonun, belirleyici bir saldırının veya askeri baskının artırılmasının güç dengesini değiştirebileceğini ve kendisini içinde bulunduğu zor durumdan çıkarabileceğini düşünebilir.
Ancak buradaki temel sorun, karşı tarafın pasif olmamasıdır. Atılacak her yeni adım, karşılık ve uygun bir tepkiyle sonuçlanabilir.
Başka bir ifadeyle, ABD’nin itibarını yeniden tesis etmek amacıyla alınan bir karar, ülkenin itibarını daha da zayıflatabilir. Geçmişteki her yenilginin stratejiyi düzeltmek yerine bir sonraki daha büyük riskin gerekçesine dönüştüğü tehlikeli döngü tam da budur.
Temel ikilem: Krizden çıkış mı, gerilimin tırmanması mı?
Bununla birlikte, “kaybeden kumarbazın laneti” kavramından hareketle askeri gerilimin mutlaka tırmanacağı sonucuna varılmamalıdır.
Siyasi liderlerin kararlarını; karşı tarafın kapasitesine ilişkin değerlendirmeler, ekonomik maliyetler, kamuoyu baskısı, müttefiklerin tutumu ve anlaşma ihtimali gibi birçok unsur etkiler. Yenilgi veya başarısızlık durumlarında bile gerçekçi hesaplamalar, savaşı sürdürmek yerine müzakere ve gerilimi azaltma yolunu öne çıkarabilir.
Ancak Robert Pape’in analizindeki temel uyarı, geleneksel askeri hesaplamalarda yeterince dikkate alınmayan bir tehlikeye işaret ediyor: Bazen savaşın en tehlikeli aşaması, taraflardan birinin kaybedecek bir şeyi kalmadığını hissettiği ancak yenilgiyi hâlâ kabullenemediği zaman başlar.
Trump açısından mesele yalnızca İran’la savaşın nasıl sürdürüleceği değil, maliyetleri muhtemel kazanımlarını aşabilecek bir krizden nasıl çıkılacağıdır.
Washington, siyasi itibarını koruma arzusu ile askeri gücünün gerçek sınırlarını kabul etme zorunluluğu arasında denge kuramazsa geçmişteki başarısızlıklarını telafi etmek için daha büyük bir kumara girişebilir.
Sonuçta ABD’nin gerçek güç sınavı, bir savaşı başlatabilmesinde değil, onu kontrol edilebilir bir maliyetle sona erdirebilmesinde yatıyor.
yorumunuz