Hürmüz Boğazı, dünyanın en önemli stratejik geçiş noktalarından biri olarak enerji sevkiyatı ve uluslararası ticarette her zaman belirleyici bir rol oynamıştır. Son gelişmeler, bu su yolunun bölgesel ve küresel dengelerdeki jeopolitik önemini bir kez daha ön plana çıkarmıştır. Bu çerçevede gemi trafiğine kısıtlama getirilmesi, geçiş ücreti alınması, İran'ın hukuki statüsü ve bu stratejik imkândan ekonomik açıdan yararlanılması gibi konular, siyasi ve uzman çevrelerdeki tartışmaların başlıca gündem maddeleri arasına girmiştir.
Allameh Tabataba'i Üniversitesi Öğretim Üyesi, Kültür ve Medya Araştırmacısı ve Uluslararası İlişkiler Uzmanı Mücteba Samedi, Mehr Haber Ajansı'na verdiği röportajda Hürmüz Boğazı'nın yalnızca bir deniz geçiş güzergâhı olmadığını, aynı zamanda İran'ın müzakere gücünü artırabilecek ve sürdürülebilir ekonomik gelir sağlayabilecek stratejik bir kapasite olduğunu belirtiyor.
*İran, gerilim ve savaş koşullarında Hürmüz Boğazı'nı kapatabilir veya gemi trafiğine kısıtlama getirebilir mi?
Öncelikle savaş koşullarında bulunduğumuzu dikkate almalıyız. Böyle bir durumda konunun hukuki açıdan değerlendirilmesi, olağan dönemlerdeki durumdan farklıdır.
Hürmüz Boğazı tarih boyunca deniz ticaretinin önemli güzergâhlarından biri olmuştur. İran da normal koşullarda bu kapasiteden yararlanmıştır. Ancak savaşın başlamasıyla birlikte güvenlik koşulları ve gemi trafiğine ilişkin değerlendirmeler doğal olarak değişir.
Burada dikkat edilmesi gereken temel husus, Hürmüz Boğazı'nın İran İslam Cumhuriyeti açısından stratejik bir değere sahip olmasıdır. Bu stratejik değer göz önünde bulundurulmadan boğazın açık veya kapalı tutulmasına ilişkin karar verilemez.
Elbette bu yönde atılacak her adım, hukuki ve güvenlik koşulları ile ulusal çıkarlar üzerindeki olası sonuçlar dikkatle değerlendirilerek atılmalıdır.
*İran, uluslararası hukuk açısından Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilerden geçiş ücreti alabilir mi?
Bu konuda öncelikle İran ve ABD'nin Deniz Hukuku Sözleşmesi karşısındaki hukuki statüsünün dikkate alınması gerekiyor. İran bu sözleşmeye taraf değildir. ABD de sözleşmeye katılmamıştır.
Dolayısıyla ülkelerin hukuki yükümlülükleri ve sözleşmeye taraf olma durumları incelenmeden, sözleşmenin tüm hükümlerinin bu ülkelere aynı şekilde uygulanabileceği söylenemez.
Öte yandan, dünyada geçişlerin ücret ve harç karşılığında gerçekleştirildiği önemli su yolları da bulunmaktadır. Süveyş Kanalı bu konuda bilinen örneklerden biridir.
Ancak kanallardan alınan geçiş ücretleri, denizcilik hizmetleri karşılığında tahsil edilen bedeller ve uluslararası boğazlarda geçerli olan kurallar arasında ayrım yapılmalıdır. Hürmüz Boğazı'ndan geçiş için herhangi bir ücret alınıp alınamayacağı ise hukuki dayanakları bakımından ayrıntılı şekilde incelenmelidir.
*Bazı çevreler, Hürmüz Boğazı'nda gemi trafiğine kısıtlama getirilmesinin uzun vadede bu su yolunun stratejik konumunu zayıflatabileceğini savunuyor. Bu endişe ne ölçüde ciddiye alınmalı?
Bu konu, üzerinde durulan önemli tartışma başlıklarından biridir. Bazı kesimler, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı bir baskı aracına dönüştürmesi durumunda farklı ülkelerin alternatif güzergâhlar arayışına gireceğini ve bunun sonucunda boğazın jeopolitik öneminin azalabileceğini düşünüyor.
Ancak alternatif güzergâhlar oluşturmanın kısa, hatta orta vadede kolay bir süreç olmadığını göz önünde bulundurmak gerekiyor.
Örneğin bazı ülkeler, Suudi Arabistan topraklarından geçen petrol boru hatlarından veya diğer enerji nakil güzergâhlarından yararlanmayı tercih edebilir. Ancak bu güzergâhlar da çeşitli güvenlik sorunları ve risklerle karşı karşıyadır.
Enerji nakil altyapıları, saldırılara ve askerî tehditlere karşı savunmasızdır. Bu nedenle birkaç petrol boru hattının inşa edilmesiyle Hürmüz Boğazı'nın önemini yitireceğini varsaymak doğru değildir.
Bana göre, önümüzdeki 10 ila 20 yıllık dönemde bile Hürmüz Boğazı'nın stratejik öneminin azalmasından söz etmek kolay değildir. Bu su yolu, İran'ın en önemli jeopolitik kozlarından biri olmaya devam edecektir.
ABD, İran ve ABD'nin Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne taraf olmamasına rağmen İran gemilerine hangi hukuki gerekçeyle el koyuyor?
Bu konuyu ABD'nin yaptırım rejimi çerçevesinde değerlendirmek gerekiyor. ABD, geçtiğimiz yıllarda İran'a karşı geniş kapsamlı bir yaptırım sistemi oluşturdu ve diğer ülkeleri de bu sisteme uymaya zorlamaya çalıştı.
Bu yaptırımların önemli bir bölümü, nükleer program ve insan hakları konusundaki iddialar gibi gerekçeler öne sürülerek siyasi saiklerle uygulamaya konuldu.
Ancak gerçek şu ki bu yaptırımların uygulanması, diğer ülkelerin ABD'nin yaptırım rejimini ne ölçüde kabul ettiğine ve bu rejime ne kadar destek verdiğine bağlıdır.
İran da geçtiğimiz yıllarda yaptırımların etkilerini yönetmek ve azaltmak amacıyla çeşitli yöntemler geliştirdi. Bununla birlikte, uzun vadeli strateji ekonomik, siyasi ve askerî gücün artırılmasına ve dış baskılara karşı bir güç dengesi oluşturulmasına odaklanmalıdır.
*İran, Hürmüz Boğazı'ndaki konumunu yaptırım uygulayan ülkeleri politikalarını değiştirmeye zorlamak için kullanabilir mi?
Bana göre Hürmüz Boğazı, İran'ın en önemli güç araçlarından biridir. Dünya ekonomisinin, bu bölgeden enerji sevkiyatının güvenli ve kesintisiz şekilde sürdürülmesine bağımlı olduğunu unutmamak gerekir.
Bu güzergâhta yaşanacak herhangi bir aksama; petrol, benzin ve motorin fiyatlarını, dolayısıyla farklı ülkelerdeki insanların yaşamını etkileyebilir. Bu nedenle söz konusu kapasite, küresel güçlerin ekonomik hesaplamalarında etkili olabilir ve İran'a yönelik yaptırım politikalarının sürdürülmesinin maliyetini artırabilir.
İran'ın elindeki gücü akılcı ve planlı bir şekilde kullanması gerekiyor. Buradaki amaç, ulusal çıkarları güvence altına almak ve gelecekte karşılaşılabilecek baskılara karşı caydırıcılık oluşturmaktır.
*Transit geçiş yapan gemilerden ücret alınması, İran için önemli bir gelir kaynağına dönüşebilir mi?
Evet, bu konunun önemli bir ekonomik potansiyeli bulunuyor. Bana göre Hürmüz Boğazı, normal ve barışçıl koşullarda da ülkenin önemli gelir kaynaklarından biri olabilir.
Denizcilik hizmetleri sunulması, çevrenin korunması, güvenliğin sağlanması ve gemi trafiğinin yönetilmesi için sistemli bir mekanizma oluşturabilirsek, bu stratejik kapasiteden ekonomik gelir elde etmemiz mümkün olacaktır. Elbette alınacak ücretlerin miktarı ve yöntemi, ekonomik araştırmalar ve ayrıntılı hukuki incelemeler doğrultusunda belirlenmelidir.
Hürmüz Boğazı'nın değerinin yalnızca savaş dönemleriyle sınırlı olduğunu düşünmemeliyiz. Bu su yolu, normal koşullarda da ülke için sürdürülebilir bir ekonomik kaynak olabilir.
Hatta bu kapasite, savaş sırasında ülkenin uğradığı zararların bir bölümünün karşılanmasında da rol oynayabilir.
*Savaşta meydana gelen zararlar göz önünde bulundurulduğunda, İran'ın zararlarının telafisi için Hürmüz Boğazı'nın sunduğu imkânlardan yararlanılabilir mi?
Savaş sonrasındaki en önemli meselelerden biri, zararların tazmin edilmesidir. ABD'nin İran'a verilen zararları kolaylıkla karşılamasını beklemek pek gerçekçi görünmüyor.
Son gelişmelerde rol oynayan bölge ülkeleri, özellikle de bazı devletler bu konuda gündeme gelebilir. Ancak bu tür ödemelerin ne ölçüde hayata geçirilebileceği tartışmaya açıktır.
Bana göre İran'ın ekonomik çıkarlarını güvence altına almasının önemli yollarından biri, Hürmüz Boğazı'nın sunduğu stratejik imkânlardan yararlanmasıdır.
İran, doğru bir planlamayla deniz trafiğinin yönetilmesi ve ilgili hizmetlerin sunulmasına yönelik sürdürülebilir bir mekanizma oluşturabilirse, bu durum uzun vadede önemli bir gelir kaynağına dönüşebilir.
Elde edilecek bu gelir, savaşta meydana gelen zararların bir bölümünün karşılanması ve ülke ekonomisinin güçlendirilmesi amacıyla kullanılabilir.
*Hürmüz Boğazı'nda düzenlemelerin uygulanmasının ve deniz trafiğinin yönetilmesinin sürdürülmesi, gelecekte İran açısından hukuki ve uluslararası bir statü kazanabilir mi?
Bana göre, uluslararası alanda bir uygulamanın süreklilik kazanması, gelecekteki değerlendirmelerin ve uygulamaların şekillenmesinde etkili olabilir.
Örneğin İran, belirli bir süre boyunca gemi trafiğinin yönetimi ve denizcilik hizmetlerinin sunulmasına ilişkin düzenlemeleri uygulayabilirse, bu deneyim gelecekteki tartışmalarda dayanak olarak gösterilebilir.
Ancak bir uygulamanın yalnızca süreklilik kazanması, kendiliğinden yeni bir hukuki hak doğurduğu veya boğaz üzerindeki egemenliği pekiştirdiği anlamına gelmez. Bu konu, uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Temel mesele, İran'ın Hürmüz Boğazı'nın stratejik kapasitesinden, ekonomik ve siyasi çıkarlarını uzun vadede koruyacak şekilde yararlanmasıdır.
yorumunuz