Avrupa ülkeleri, aylar boyunca ABD’nin İran’a yönelik politikalarına destek verdikten sonra, şimdi çatışmaların yayılmasından ve petrol ile akaryakıt fiyatlarının yükselmesinden endişe duyuyor. Bu kaygı, askerî bir maceranın sonuçlarının yalnızca çatışma alanıyla sınırlı kalmayacağını; krizin ortaya çıkmasında rol oynayan ülkelerin vatandaşlarının günlük yaşamını ve ekonomik istikrarını da doğrudan etkileyebileceğini gösteriyor. Artan enerji maliyetleri ve küresel piyasalarda istikrarsızlığın yayılma ihtimali, Avrupa hükümetlerini İran’la karşı karşıya gelmeyi sürdürmenin ilk hesapların çok ötesinde sonuçlar doğurabileceği gerçeğiyle yüzleştiriyor.
The Guardian gazetesinde Patrick Wintour imzasıyla yayımlanan habere göre, sekiz Avrupa ve Orta Doğu ülkesinin dışişleri bakanları, İstanbul’da düzenlenen toplantıda ABD ve İsrail’den İran’a yönelik saldırıları yeniden başlatmamalarını istedi. Bakanlar, çatışmaların yeniden alevlenmesinin krizi bölgenin geneline yayabileceği ve petrol fiyatlarını daha da yükseltebileceği uyarısında bulundu. Gazeteye göre, Tahran’ın nükleer müzakerelerinin çıkmaza girdiği ve Washington ile Tel Aviv’in askerî operasyonları yeniden başlatmaya yönelik işaretler verdiği bir dönemde, çok uluslu bir “savaş karşıtı blok” oluşması önem kazanmış durumda.
Ancak asıl soru şu: Avrupa ülkeleri, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik adımlarına destek verirken bu politikaların kendi güvenlikleri ve ekonomileri açısından doğurabileceği sonuçları ne ölçüde hesaba kattı? Bazı Avrupa hükümetleri, ABD’ye askerî veya lojistik imkânlar sağlayarak İran üzerindeki baskıyı artıran sürecin bir parçası oldu. Şimdi ise aynı ülkeler, krizin büyümesi ve bunun ekonomik sonuçları konusunda uyarılarda bulunuyor. Görünen o ki artan enerji maliyetleri, bu ülkelerin yaşanan çatışmanın gerçek boyutlarını her zamankinden daha fazla fark etmesine yol açıyor.
Avrupa bugün, kendi içinde çelişkiler barındıran bir politikanın sonuçlarıyla karşı karşıya. Bir yanda İran’a yönelik askerî baskıya destek verilirken diğer yanda aynı baskının Avrupa ekonomisi üzerinde yaratabileceği etkilerden endişe duyuluyor. Avrupa hükümetleri, bir taraftan askerî operasyonların önünü açan adımlarda rol oynayıp Washington’ın politikalarına destek verirken, diğer taraftan bu adımların olası sonuçlarının yalnızca İran ve bölge ülkeleriyle sınırlı kalmasını bekleyemez. Günümüzün birbirine sıkı sıkıya bağlı dünyasında güvenlik krizleri, enerji piyasalarına, tedarik zincirlerine ve vatandaşların yaşam maliyetlerine hızla yansıyor.
Bu denklemde Hürmüz Boğazı, güvenlik ve ekonomi hesaplarını belirleyen en önemli unsurlardan biri olarak öne çıkıyor. Dünya petrol ve doğal gaz ticaretinin önemli bir bölümünün geçtiği bu stratejik su yolunda yaşanabilecek ciddi bir aksama, küresel piyasalarda büyük bir sarsıntıya yol açabilir. Petrol fiyatlarının yükselmesi, taşımacılık maliyetlerinin artması ve petrol ürünlerinin pahalanması, enerji ithalatına bağımlı ülkelerin ekonomilerini kısa sürede etkileyebilecek başlıca sonuçlar arasında yer alıyor.
İran da coğrafi konumu ve bölgedeki stratejik kapasitesi nedeniyle küresel enerji güvenliği hesaplarında önemli bir yere sahip. Bu nedenle, Hürmüz Boğazı’ndan enerji sevkiyatının aksaması ihtimali, boğazın tamamen kapatılması senaryosu gerçekleşmese bile piyasa beklentilerini ve hükümetlerin hesaplarını etkileyebilir. Hürmüz Boğazı’nın kapanması kesin ya da kaçınılmaz bir sonuç değil. Ancak çevresindeki gerilimin tırmanmasından kaynaklanan riskleri görmezden gelmek de gerçekçi bir yaklaşım olmayacaktır. İran’a yönelik askerî baskının artırılmasını destekleyen hükümetler, karşılıklı adımların atılması ihtimalini ve bunların küresel enerji piyasaları üzerindeki etkilerini de hesaplarına katmak zorunda.
Bu mesele Avrupa ülkeleri açısından çok daha büyük önem taşıyor. Petrol ve akaryakıt fiyatlarındaki artış, yalnızca enerji tedarik maliyetlerini yükseltmekle kalmıyor; fabrikalardaki üretimden mal taşımacılığına, hizmet sektöründen hanelerin günlük ihtiyaçlarına kadar pek çok alanda maliyetleri artırabiliyor. Böyle bir ortamda enflasyonist baskılar güçlenirken Avrupa sanayisi, dünyanın diğer bölgelerindeki üreticilerle rekabet etmekte daha fazla zorlanabilir. Böylece krizin etkileri dış politika sınırlarını aşarak doğrudan vatandaşların yaşamına ve Avrupa ekonomilerinin işleyişine yansıyan bir soruna dönüşüyor.
Bu nedenle Avrupa ülkelerinin bugünkü kaygılarını yalnızca diplomatik bir tutum olarak değerlendirmek doğru olmaz. Bu kaygılar, siyasi hesapların ekonomik ve jeopolitik gerçeklerle karşı karşıya gelmesinin bir yansıması. Washington’la aynı çizgide hareket etmek, bazı Avrupa hükümetleri açısından siyasi veya güvenlik temelli gerekçelere dayanabilir. Ancak ABD’nin politikalarına destek vermek, bu kararların sonuçlarından muaf olmak anlamına gelmiyor. Kriz büyüdüğünde Washington’ın müttefikleri de ilk kararların alınmasında belirleyici rol oynamamış olsalar bile, önlemeleri veya etkilerini sınırlamaları kolay olmayan maliyetlerle karşı karşıya kalabilir.
İstanbul’da Savaş Karşıtı Diplomatik Girişim
İstanbul’da sekiz ülkenin dışişleri bakanları tarafından dile getirilen tutum, krizin yayılmasına ilişkin kaygıların Avrupa ile bölge ülkeleri arasındaki ilişkilerde artık ciddi bir mesele hâline geldiğini gösteriyor. Bununla birlikte, askerî operasyonların yeniden başlatılmasına karşı çıkmak, bu ülkelerin İran politikasında köklü bir değişikliğe gittikleri anlamına gelmiyor. Aksine, onları bu yönde bir tutum almaya iten temel etken, ekonomik ve güvenlik maliyetlerine ilişkin endişeler olabilir. Yine de bu kaygıların kendisi bile çatışmanın sürmesinin ABD’nin müttefikleri arasında görüş ayrılıklarına yol açabileceğini ve Washington’ın kararlarının siyasi maliyetini artırabileceğini ortaya koyuyor.
Sonuç olarak Avrupa’da petrol ve akaryakıt fiyatlarına ilişkin kaygıların büyümesi, açık bir gerçeği yeniden hatırlatıyor: Bir krizin tırmanmasında rol oynayıp bunun maliyetinin yalnızca karşı tarafa yüklenmesini beklemek mümkün değil. Avrupa hükümetleri, enerji güvenliklerinin ve ekonomik istikrarlarının Orta Doğu’daki gelişmelerden bağımsız olmadığını mevcut deneyimden çıkarmalı. Askerî politikalar, bu politikaları destekleyen ülkeler açısından da öngörülmeyen sonuçlar doğurabilir.
Enerji maliyetlerindeki artış artık ciddi bir endişe kaynağına dönüşmüşken temel soru hâlâ yanıt bekliyor: Avrupa ülkeleri, İran’a yönelik askerî adımlara destek vermeden önce bu sürecin ekonomik ve güvenlik açısından doğurabileceği sonuçları neden bugünkü kadar ciddiyetle değerlendirmedi?
yorumunuz